Nhớ châu Phi

NHỚ CHÂU PHI
Hoàng Kim

Bờ biển Vàng Ghana
Ngựa về máng cũ nhớ đồng xa
Lúa sắn quê choa sang xứ bạn
Martin ơi đất thánh Accra

MISS YOU
Hoàng Kim

Gold Coast Ghana
Horses on the old trough remember the remote
Rice, Cassava from Vietnam to Africa, your home country
Martin Fregene Nigeria and the land of St. Accra.

http://www2.hcmuaf.edu.vn/contents.php?ids=8933&ur=hoangkim
— với Martin Fregene.

MƯỜI HAI NGÀY Ở GHANA
Hoàng Kim

Sớm nay, giáo sư tiến sĩ Lê Huy Hàm, Viện trưởng Viện Di truyền Nông nghiệp gọi điện cho tôi: Giống sắn KM419 nay trồng trên 40% diện tích sắn Việt Nam thật đáng tự hào. Chúc mừng anh và các bạn. Tôi vừa trình bày báo cáo sắn Việt Nam tại Hội thảo Sắn Toàn cầu ở Benin, từ 11-15 tháng Sáu năm 2018. Kính gửi anh Kim “conclution from CMD sesion” của Hội nghị sắn ở châu Phi 2018 để anh tham khảo nhé. Hoàng Kim lưu thông tin ấy ở cuối bài này để cung cấp thông tin mới cho những người quan tâm. Mời bạn đọc thơ “Nhớ bạn” ‘ngưa về máng cũ nhớ đồng xa’ tóm tắt câu chuyện  Mười hai ngày ở Ghana, một trong các chuỗi sự kiện trãi nghiệm thực tiễn quý. Mười hai ngày ở Ghana, Nigeria Uganda xa mà gần, Lúa Sắn Việt Nam đến châu Phi, Từ Sắn Việt Nam đến Lúa Siêu Xanh, Con đường lúa gạo Việt Nam; Sắn Việt Nam kết nối châu Phi;  …là cố gắng của chúng tôi từ góc sân nhà mình đi ra thế giới.

Tôi được GMX Consulting Ltd là nhà cung cấp tư vấn nông nghiệp và dịch vụ quản lý ở châu Phi mời làm cố vấn trưởng giảng dạy và chuyển giao tiến bộ kỹ thuật cây sắn (Dr. Casava) tương tự công việc của giáo sư Võ Tòng Xuân (Dr. Rice) đã làm cho cây lúa từ vài năm trước và giám đốc Lê Quân là người điều hành chiến lược đầu tư và tài chính. Công việc hổ trợ kỹ thuật lúa sắn cho nông dân được thực hiện tập trung tại sáu nước Tây Phi (Nigeria, Ghana, Cote d’Ivoire, Sierra Leone, Liberia, Guinea) và ba nước Đông Phi (Uganda, Tanzania, Kenya). Mười hai ngày ở Gha na là bước khởi đầu của tôi. Câu chuyện Việt Nam châu Phi sắn lúa  nhằm giúp bạn thông tin để tìm hiểu về đất nước, con người, tình hình nông nghiệp của một số nước châu Phi, đặc biệt là Ghana. Cassava in Ghana: save and grow

Tôi có một ước mơ theo dấu chân GS. TS. Norman Borlaug để làm được một chút gì cho người nông dân nghèo ở Việt Nam tổ quốc tôi và vươn ra ngoài cửa ngõ nhà mình khi có cơ hội. Học thái độ của nước đi như dòng sông thao thiết chảy. Ở đời vui đạo mặc tùy duyên. May mắn là nơi chuẩn bị đáp ứng cơ hội. Nếu mình muốn làm cho hình ảnh tốt hơn thì hãy đặt mình trước những điều thú vị hơn.

TS. Norman Borlaug sinh ngày 25 tháng 3 năm 1914, từ trần ngày 12 tháng 9 năm 2009, là nhà nông học Mỹ, nhà nhân đạo, người đoạt giải Nobel và được gọi là cha đẻ của Cuộc cách mạng Xanh. Thầy là người đã nhận được đồng thời ba giải thưởng lớn Nobel Peace Prize, Presidential Medal of Freedom và Congressional Gold Medal vì những cống hiến đặc biệt cao quý cho nhân loại. Norman Borlaug là tiến sĩ di truyền và bệnh cây của Trường Đại học Minnesota năm 1942. Thầy chuyên nghiên cứu chọn giống lúa mì tại Mexico và đã giới thiệu phát triển những giống lúa mì thấp cây, năng suất cao, kháng sâu bệnh nổi tiếng khắp thế giới. Thầy đã cống hiến suốt đời để cải thiện đời sống và thu nhập cho hàng trăm triệu nông dân nghèo trên toàn cầu. Thầy là người sáng lập Giải thưởng Lương thực Thế giới (World Food Prize) và tổ chức nhiều hoạt động thiết thực thắp sáng niềm tin yêu cuộc sống. Trong câu chuyện nói với tôi buổi chiều năm 1988 ở CIMMYT thầy nói đến sự đánh cược và dấn thân của Thầy tại châu Phi khi Thầy đã trên sáu mươi tuổi. GS Võ Tòng Xuân cũng noi việc đó. Những tấm gương sáng vì nông dân đã thôi thúc tôi dành một phần thời gian của mình cho châu Phi. Sắn châu Phi trong bức tranh sắn toàn cầu thì Nigeria có sản lượng sắn thu hoạch năm 2012 là 54,00 triệu tấn củ tươi đứng hàng đầu thế giới, Ghana có sản lượng sắn là 14,54 triệu tấn sắn đứng thứ bảy so với Việt Nam đạt sản lượng sắn 9,74 triệu tấn đứng thứ tám trong mười nước trồng nhiều sắn. Bốn nước Tây Phi khác sản lượng sắn cũng nhiều: Sierra Leone 3,52 triệu tấn, Cote d’Ivoire 2,41 triệu tấn, Guinea 1,20 triệu tấn, Liberia 0,50 triệu tấn. Ba nước Đông Phi thì Tanzania 5,46 triệu tấn, Uganda 4,92 triệu tấn, Kenya 0,89 triệu tấn. Như vậy thật rõ ràng rằng cùng với cây lúa con tôm thì việc nâng cao năng suất, sản lượng và thu nhập của người nông dân nghèo trồng sắn ở Tây Phi, Đông Phi là điểm nhấn kinh tế – văn hóa – khoa học kỹ thuật của hợp tác Nam-Nam Việt Nam châu Phi trong tầm nhìn toàn cầu.

Hợp tác Việt Nam Châu Phi làm lúa và sắn tôi đã được biết từ năm trước, Thầy Xuân mấy lần rũ tôi cùng đi nhưng tôi chỉ nhận lời Thầy là tham gia ngắn hạn xen kẽ với việc giới thiệu và tổ chức đội ngũ thực hành thâm canh lúa sắn tốt đi đôi với phát triển ngành hàng và xây dựng thương hiệu sản phẩm. Tôi muốn dành công sức nhiều hơn cho sắn lúa và nông dân Việt Nam. Lần gặp anh Quân, tôi thấy thật mến và quyết tâm hơn mở rộng chuyển giao tiến bộ kỹ thuật cây sắn sang giúp dân nghèo ở các nước châu Phi cũng tương tư như việc đã làm tại Việt Nam, Căm pu chia, Lào. Thầy Norman Borlaug đã làm thức dậy trong lòng tôi khát khao xanh ước mơ Từ Sắn Việt Nam đến Siêu Lúa Xanh. Biết đâu châu Phi là bến nước mười hai may mắn của đời tôi. Mười hai ngày ở Ghana là sự khởi đầu cho một giấc mơ xanh, Việt Nam Châu Phi sắn và lúa một nhân duyên, một sự may mắn và thách thức to lớn. Tôi và chúng ta, người Việt Nam và bạn châu Phi, liệu có thể làm được gì?  ‘Nghìn lẽ một đêm’ có câu chuyện cổ ‘Con bò và con lừa’, Lời cô gái nói với Tể tướng: “Nếu con thành công con sẽ giúp cho đất nước một chuyện hệ trọng”.


Ghana ngày đầu tiên 21 tháng 6

Tôi đến Đu Bai vừa lúc rạng đông. Chuyến bay Tân Sơn Nhất – Đu Bai – Accra khởi hành từ thành phố Hồ Chí Minh lúc nửa đêm 21 tháng 6. Suốt tuyến bay, tôi đắm mình thưởng thức bộ phim ‘Labor’ và ‘Đấu sĩ’ hai tác phẩm điện ảnh nổi tiếng về người lao động chất lượng cuộc sống và trận đấu không khoan nhượng một mất một còn giữa Thiện Ác Ngày này năm xưa là ngày mất của đại danh Oda Nobunaga người Nhật, mất ngày 21 tháng 6 năm 1582. Ông là người có công lớn  thống nhất Nhật Bản, chấm dứt thời kỳ chiến loạn kéo dài trên khắp cả nước. Ngày 21 tháng 6 cũng là ngày Quốc hội Việt Nam thông qua luật Biển,  tuyên bố khẳng định chủ quyền đối với hai quần đảo Trường Sa và Hoàng Sa; trong khi đó Quốc vụ viện Trung Quốc phê chuẩn thành lập thành phố Tam Sa với phạm vi bao trùm hai quần đảo này. Tôi ngồi ở Đu Bai viết đôi lời gửi người thân vừa tranh thủ ăn sáng và đợi nối tuyến bay. Accra là thủ đô và cũng là thành phố lớn nhất của đất nước Ghana (đất nước cùng vĩ tuyến với Việt Nam có tên gọi là Bờ Biển Vàng Gold Coast). Bức ảnh trên là chụp lúc rạng đông; Anh dưới là đường tới Accra từ Sân bay quốc tế Kotoka

Accra bờ biển Vàng Ghana, là ‘ đặc khu lịch sử’  nổi tiếng , thành phố đông dân nhất và cũng là thủ đô của Ghana. Đây là trung tâm hành chính, giao thông, kinh tế của quốc gia này, với hơn 70% năng lực sản xuất chế tạo của Ghana nằm ở vùng thủ đô. Accra đã là thủ đô của Ghana từ năm 1877, có nhiều tòa nhà công phản ánh sự chuyển đổi của nó từ một vùng ngoại ô của Victoriasborg vào thế kỷ 19 thành một thành phố như ngày nay. Thành phố Accra có Bảo tàng quốc gia với các hiện vật di sản Ghana thời tiền sử đến hiện đại; Nhà hát Quốc gia có kiến trúc độc đáo hiện đại; Quảng trường Độc lập; Lăng Kwame Nkrumah, Trung tâm Hội nghị quốc tế Accra, Sân bay quốc tế Kotoka. Đại học Ghana tại Legon nằm cách Accra 14 km về phía bắc, cảng cá Jamestown và Chợ Makola.

Giữa hai vùng tối sáng, tôi nghĩ về Châu Phi Ghana Bờ Biển Vàng và Việt Nam. Vẳng vẵng trong tai tôi bài đồng dao huyền thoại của ‘cậu bé 5 tuổi Nguyễn Tất Thành’ tại Đèo Ngang: “Biển là ao lớn/ Thuyền là con bò/ Thuyền ăn gió no/ Lội trên mặt nước/ Em trông thấy trước/ Anh trông thấy sau/ Chúng ta lớn mau/ Vượt qua ao lớn”. Con người và lịch sử lưu lại những dấu vết. Chí thiện và công đức thì còn. Tham vọng và cưỡng đoạt rồi mất. Chọn bạn mà chơi, cùng hợp tác lao động thân thiện, chia sẻ yêu thương, niềm vui cuộc sống là bài học lớn của Lúa sắn Việt Nam tới châu Phi  

Mãi về sau này (2018) tôi đọc lại và suy ngẫm bài viết của giáo sư Trần Ngọc Vương, người bạn cùng làng, cùng lứa  tuổi thơ tôi, và tìm thấy sự thú vị khi soi vào câu chuyện Bờ biển Vàng Accra Ghana một bài học lịch sử và so sánh thú vị, dù mọi chuyện so sánh trên đời đều khập khểnh. .

Lịch sử Ghana có từ Vương quốc Ghana cổ xưa tồn tại trước thế kỷ VIII cho đến thế kỷ XIII tại phía tây châu Phi thì cư dân của nó đã “Nam tiến” chuyển dịch về phương Nam tới vùng bờ biển vàng xinh đẹp và ấm áp Accra thì tụ lại và lập nên Đế chế Ghana, Vương quốc Ashante hùng mạnh trải dài khắp cả khu vực Tây Phi.Nơi lược đồ  khí hậu đơn giản hoá của châu Phi: châu Phi Hạ Saharan gồm vùng Sahel và Sừng châu Phi khô cằn ở phía bắc (màu vàng), các savanna nhiệt đới (xanh sáng) và các rừng mưa nhiệt đới (xanh tối) của Châu Phi xích đạo, và Lòng chảo Kalahari khô cằn (màu vàng) và bờ biển “Địa Trung Hải” phía nam (olive) của Miền nam châu Phi. Những con số được thể hiện tương ứng với những niên đại của những đồ tạo tác sắt gắn liền với sự mở rộng Bantu (Nguồn Wikipedia về châu Phi Hạ Saharan). Cho đến khi Vương quốc Ghana thiết lập liên hệ thương mại với người Bồ Đào Nha và Liên Hiệp Anh từ thế kỷ XV thì tham vọng của tư bản châu Âu đã dần lấn át những quan hệ bè bạn để cưỡng chiếm Tây Phi, Nam Phi mỏ vàng kim cương khoáng sản và dầu lủa trời cho. Cho đến năm 1874 thì Ghana trở thành thuộc địa của Liên Hiệp Anh với tên gọi Bờ Biển Vàng (Gold Coast). Nước Ghana giành độc lập vào năm 1957 và trở thành quốc gia độc lập đầu tiên ở vùng Châu Phi hạ Sahara .

Khoan hãy nói bài học lịch sử là gì và như thế nào; cũng khoan bàn luận về Ba đặc khu liệu có đột phá?  Đặc khu kinh tế Vân Đồn, Bắc Vân Phong, Phú Quốc có nên mời gọi đầu tư của người nước ngoài hay là vùng chủ quyền kinh tế biển đặc biệt nhạỵ cảm cần nên chọn con người và nội lực? Đó là câu chuyện khác. Tôi chỉ muốn nói về Accra Bờ biển Vàng, tôi đã gặp thật nhiều người Trung Quốc ở bên đó.  ‘Con sư tử phương Đông đã thức dậy’ đầu tư thương mại và vùng đặc khu Trung Quốc là khắp thế giới “mở rộng Á Âu Phi” có rất, rất nhiều câu chuyện ở châu Phi. Tôi thay vì bình luận thì tự mình đọc lại và suy ngẫm  bài viết của giáo sư Vương. “Nói thêm một lần về các đặc khu ven-trên biển: Tôi không muốn nói dài nữa. Khi tập trung tinh lực nghiên cứu Trung Quốc, tôi nhận ra rằng sau một thời gian dài lưỡng lự, giới cầm quyền Trung Quốc đã thôi ” thao quang dưỡng hối” , quyết đinh bạch hoá những đại quốc sách của họ, và một trong những đại quốc sách đó là trở thành siêu cường số một của thế giới. Công cụ thực hiện quan trọng nhất là thay đổi vị trí,vai trò của họ trong nền kinh tế và chính trị thế giới. Trong suốt hàng 5000 năm, nền văn hoá, văn minh Trung Quốc đã định tính là nền văn minh lục địa, nói chữ nghĩa là ” dĩ nông vi bản”, nói nôm na là “úp mặt vào đất”. Ngày nay, họ đã quá hiểu, đã “rút kinh nghiệm sâu sắc” rằng năm trăm năm qua, trên thế giới, muốn trở thành cường quốc, rồi đại cường, siêu cường, không thể không trước hết trở thành cường quốc biển. Chính vì thế, cách đây hơn 10 năm, tuyên truyền dân tộc chủ nghĩa của Trung Quốc còn say mê tác phẩm vừa mang tính tiểu thuyết, vừa mang tính khảo cứu chính luận, xiển dương một đặc tính được coi là ” bản chất nhưng mai một dần” của căn tinh Hoa tộc , là căn tính sói, con vật biểu tượng hàng đầu của “sức mạnh và minh triết của xứ sở đại cao nguyên đại bình nguyên”, thì hiện nay, không mấy người màng nói đến nữa! Biển sẽ làm thay đổi vị thế quốc gia, sẽ đưaTrung Quốc lên vị trí siêu cường số một của thế giới! Người ta đang tin chắc như vậy! Nhưng họ cũng tin chắc rằng để nhanh chóng nhất trên đường ra các đại dương, không đâu thuận lợi cho bằng vùng biển của Việt Nam! Tôi không bàn chuyện đúng sai của “người ta”, tôi chỉ khuyến cáo rằng, trong mắt giới cầm quyền TQ ngày nay, cánh cửa Việt Nam đang thực sự có ý nghĩa quyết đinh số phận thành hay bại của đại chiến lược ” vành đai – con đường” của họ! Lợi ích của 1,4 tỷ người rất lớn , rất quan trọng, nhưng lợi ích của gần trăm triệu đồng bào của tôi cũng mang ý nghĩa sống còn! Tôi kêu gọi sự viễn kiến, sáng suốt của các nhà hoạch định chiến lược quốc gia, kêu gọi lòng dũng cảm công dân để người Việt không rơi vào vũng lầy của thói tham vặt hay ngược lại, một thứ chủ nghĩa dân tộc cực đoan và thiển cận. Và xin đừng dùng xảo ngôn mị ngữ để che mờ mất lòng yêu nước thiêng liêng , đừng đem sự thiển cận hay mưu vặt thay thế cho sự sáng suốt !“.

Thủ đô nước bạn, một thoáng Accra (hình), đường sá và siêu thị thành phố đủ loại vật dụng và hàng nông sản với giá cả tương tự Big C Việt Nam. Thủ đô Accra có vẻ giống thành phố Hồ Chí Minh – Đồng Nai, chỉ khác là ít người và không dày đặc chen chúc xe máy như ở ta. Liên và NaNa hướng dẫn tôi đến khách sạn Crystal Palm thay vì khách sạn Fiesta Royale do một sự hiểu lầm nhỏ.  Suốt buổi chiều, tôi lo chuẩn bị tài liệu Sắn Việt Nam thành tựu và bài học  Vietnam Cassava Achievement and Learnt Lessons , đồng thời  đưa bốn video sắn Tây Ninh, sắn Đắk Lắk lên trang mạng Việt Nam Châu Phi Sắn Lúa http://vietnamafricacassavarice.blogspot.com.  Chiều tối, tôi thưởng thức món cá sông Vonta ăn với cơm gạo trắng Ghana. Tối tôi đi ngủ sớm vì mệt do bay từ giữa đêm đến suốt sáng và cũng bởi do không thể kết nối được mạng internet.

Ghana chủ nhật ngày 22 tháng 6
Liên và NaNa hướng dẫn tôi chuyển đến ở khách sạn Fiesta Royale. Sau đó chúng tôi đến thăm và ăn trưa cùng với chị Thanh và các em Giang, Thúy  những người bạn Việt đầu tiên tôi gặp trong cộng đồng người Việt ở Ghana. Chị Nguyễn Kim Thanh làm bánh bích quy. Chị có hẳn một nhà máy sản xuất chế biến bánh có uy tín và nổi tiếng.Tổng thống Ghana với đại sứ Việt Nam tại châu Phi  và chị Thanh vừa có buổi gặp gỡ. Chị Thanh năm nay 61 tuổi, chị là người Hà Nội sang Ghana lập nghiệp kinh doanh bánh bich quy đã trên mười năm. Chị có cậu con trai 33 tuổi đang nối nghiệp mẹ. Giáo sư Võ Tòng Xuân sang dạy dân châu Phi trồng lúa có đến thăm chị. Nhiều anh em làm nghề nuôi tôm, buôn bán, kinh doanh vẫn thường đến thăm chị.

(còn nữa…).

CONCLUSION FROM CMD SESION

The IVth International Cassava Conference, Benin, June 11-15, 2018 held a special session to report the status of the recent Cassava Mosaic Disease (CMD) outbreak in Southeast Asia.  The objective of this report was to make the international cassava community aware of the problem and to develop practical suggestions for a rapid action plan with all regional stakeholders to control the epidemic of CMD in this part of the world.

The report had four presentations:

  • The report of the CMD outbreak by Prof. Le Huy Ham from AGI, Vietnam
  • The economic report from Dr. Jonathan Newby from CIAT-Vietnam
  • The surveillance report from the virologist Dr. Wilmer Cuellar from CIAT-Colombia
  • The report on strategies developed with regional stakeholders by Dr. C.M. Fauquet, Director of GCP21

The intent of this session was to demonstrate the importance of cassava in this region of the world which is producing 55 million tons of cassava per year, to show the extent of CMD disease spread and to inform the community about the efforts developed so far to formulate a regional action plan.  Extensive field surveys and stakeholder interaction in the region conducted by CIAT and national partners show that CMD is officially present in 6 provinces of Cambodia and 2 provinces of southern Vietnam.  The current spread of the disease is estimated to be less than 10% of the total cassava planted area.  Based on current knowledge about the CMD outbreak, experts all agreed that the region is at an early stage of the epidemic when it is still possible to restrict the impacts of the disease.  Experts also agreed that CMD is mostly spreading by the transportation of infected cassava planting material used to plant new fields.  The natural whitefly vectors of the disease are present on cassava in the region and play a role in spreading the disease within fields but they play a minor role so far in spread of the disease to new fields.  Most importantly, the experts pointed out that the transportation and export of starch, chips, flour or fresh roots does not pose a threat of importing disease through any of these products allaying concerns on domestic and export trade. Countries in the region are urged to proactively communicate the status of the disease and join together to mount a coordinated action against the new virus threat to cassava in the region.

Experience with CMD in Africa and Asia has shown that the biggest source of risk for long distance spread from one region to another is the exchange of cassava cuttings. Infected cuttings can be transported hundreds of kilometers in a single day. The whitefly vectors can also contribute to spread of the disease up to 100 kilometers per year. Needless to say, there should be stringent domestic quarantine measures in place to restrict movement of cuttings from infected districts to other districts. Attention should be made to identify disease-free areas to keep them free of the disease. The commercialization of the cassava industry in Southeast Asia offers opportunities for improving the flow of information to prevent movement of infected planting materials.

A possible regional plan of action could comprise the following steps:

Short term actions

  • Integrate ongoing surveillance data collected by different research groups working in the region to identify currently affected and immediately threatened areas
  • Mapping variety distribution in areas of high CMD incidence using molecular markers
  • Dissemination of information to extension services and farmers to improve recognition and management of the disease
  • Rapid multiplication and distribution of virus-free cuttings to farmers in affected parts of the region
  • Standardization of diagnostic and surveillance protocols used by different research groups working in the region

Mid-term action

  • Importation, testing and multiplication of existing CMD-resistant material in several locations in the region
  • Introduction segregating populations developed by introgression the source of CMD resistant present in African varieties into LAC and SEA improved materials.

Long-term action

  • Introgression of virus resistance genes into KU50-based germplasm to benefit from the all the good traits that this widely cultivated variety in the region can offer

The international cassava community present at the conference expressed their strong willingness to collaborate with any regional plan to manage the spread of CMD. In particular, cassava colleagues from the African continent can offer extensive accumulated knowledge on CMD, its spread and its control, including diagnostic tools and high yielding CMD-resistant cultivars.

GCP21 has rallied a range of stakeholders in the Southeast Asian region and is planning a regional workshop, to develop a detailed action plan in collaboration with regional stakeholders to rapidly implement urgently needed interventions to prevent CMD from negatively impacting the vibrant cassava industry in the region.

Bài viết mới

Video yêu thích

http://www.youtube.com/user/hoangkimvietnam

Trở về trang chính
Hoàng Kim, Ngọc Phương Nam, Thung dung, Dạy và học, Cây Lương thực, Học mỗi ngày, Danh nhân Việt, Food Crops News, CassavaViet, foodcrops.vn; Tình yêu cuộc sốngKim on LinkedInKimYouTubeKim on FacebookKimTwitter

Advertisements

3 thoughts on “Nhớ châu Phi

  1. Pingback: Nhớ châu Phi | Tình yêu cuộc sống

  2. Pingback: Sắn Việt Nam hôm nay và ngày mai | Tình yêu cuộc sống

  3. Pingback: Chào ngày mới 21 tháng 2 | Tình yêu cuộc sống

Trả lời

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Đăng xuất /  Thay đổi )

Google photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google Đăng xuất /  Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Đăng xuất /  Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Đăng xuất /  Thay đổi )

Connecting to %s